Mustafa Kemal Atatürk ve onun düşünce sistemi etrafında şekillenen Kemalizm, yalnızca bir liderin şahsına indirgenebilecek bir ideoloji değildir. Kemalizm, çökmüş bir imparatorluğun ardından varoluşsal bir krize giren bir milletin, tarih sahnesinde yeniden özne olma iradesinin düşünsel ifadesidir. Bu yönüyle Kemalizm, bir “tercih” değil; dönemin şartları içinde tarihsel bir zorunluluk olarak ortaya çıkmıştır.

Bu metin, Kemalizmi ne kutsallaştırma refleksiyle ne de ideolojik bir reddiye diliyle ele almaktadır. Amaç; bir Müslüman Türk aydınının bakış açısından, Kemalizmi tarihsel, dini, kültürel ve sosyolojik düzlemlerde, analitik ve eleştirel bir çerçevede yeniden değerlendirmektir.

Tarihsel Bağlam: Kemalizm Bir Tepki Değil, Bir İnşa Projesidir.

Kemalizm, emperyalizme karşı verilen askeri mücadelenin ardından ortaya çıkmış bir “zafer ideolojisi” değildir; aksine çöküşün ardından düzen kurma arayışının ürünüdür. Osmanlı’nın son iki yüzyılı, kurumsal çözülmenin, hukuki parçalanmanın ve siyasal bağımlılığın derinleştiği bir dönemdir. Atatürk’ün liderliğinde şekillenen yeni devlet, bu dağınıklığı ortadan kaldırmayı hedefleyen rasyonel bir kurucu akıl üzerine bina edilmiştir.

Bu bağlamda Kemalizmin altı ilkesi, birer slogan değil; devletin yeniden işleyebilmesi için tasarlanmış yapısal müdahale alanlarıdır. Cumhuriyetçilik, siyasal meşruiyetin kaynağını; milliyetçilik, kolektif aidiyeti; devletçilik, ekonomik bağımsızlığı; halkçılık, sınıfsal dengeleri; devrimcilik, süreklilik arz eden dönüşümü; laiklik ise kamusal düzenin nötr zeminini ifade eder.

Laiklik ve Din: Kopuş mu, Yeniden Tanımlama mı?

Kemalizmin en çok tartışılan boyutu laikliktir. Ancak bu tartışmaların büyük bölümü, laikliği Batı’daki sekülerleşme tecrübesiyle birebir özdeşleştiren yüzeysel okumaların ürünüdür. Türkiye’de laiklik, dinin reddi değil; dinin siyasal iktidar aracı olmaktan çıkarılması çabasıdır.

Atatürk’ün din anlayışı, metafizik bir tartışmadan ziyade toplumsal düzen merkezlidir. Dini, bireyin vicdanında anlam bulan bir değer alanı olarak konumlandırmış; onu siyasal tahakkümün nesnesi olmaktan kurtarmayı hedeflemiştir. Bu yönüyle Kemalist laiklik, İslam karşıtlığı değil; din adına yapılan istismara karşı bir koruma refleksi olarak okunmalıdır.

Kültürel ve Sosyolojik Boyut: Modernleşme mi, Zorunlu Dönüşüm mü?

Kemalist reformlar, çoğu zaman “tepeden inmeci modernleşme” eleştirisine konu edilir. Bu eleştiri kısmen haklıdır; ancak eksiktir. Çünkü Türkiye’nin içinde bulunduğu tarihsel moment, evrimsel bir dönüşüme imkân tanımayacak kadar kırılgandı. Eğitimden hukuka, kadının toplumsal statüsünden bilimsel düşünceye kadar atılan adımlar, devletin hayatta kalma refleksinin uzantılarıdır.

Özellikle kadın meselesi, Kemalizmin sosyolojik derinliğini gösteren en çarpıcı alanlardan biridir. Kadını kamusal alandan dışlayan bir toplumun, modern dünyada özne olamayacağı gerçeği, Kemalist düşüncenin temel kabullerinden biridir. Bu, kültüre düşmanlık değil; kültürü çağın ihtiyaçlarıyla yeniden yorumlama çabasıdır.

Atatürk’ün Hukuki Korunmuşluğu: Korku mu, Toplumsal Travma mı?

Atatürk’ün yasayla korunuyor olması, çoğu zaman “tabu” tartışmalarına konu edilir. Ancak bu durum, bir putlaştırmadan ziyade toplumsal hafızanın kırılganlığıyla ilgilidir. Cumhuriyet, yalnızca bir rejim değişikliği değil; bir medeniyet yönelimi değişimidir. Bu tür köklü dönüşümler, her toplumda sert kırılmalara yol açar.

Bu nedenle Atatürk’ün şahsı, Türkiye’de sadece tarihsel bir figür değil; kurucu sembol niteliği taşır. Hukuki koruma, fikirlerin tartışılamazlığı anlamına gelmez; ancak tarihsel kopuşun simgesinin bilinçli şekilde tahrip edilmesini engellemeye yöneliktir.

Kemalizm Neden Hâlâ Hedefte?

Kemalizme yönelik saldırılar, çoğu zaman ideolojik değil; jeopolitik ve sosyolojik saiklerle şekillenmektedir. Çünkü Kemalizm, Türkiye’yi edilgen bir toplum olmaktan çıkarıp, kendi kaderini tayin eden bir özne hâline getirmiştir. Bu durum, hem içerde iktidar alanı daralan yapıları hem de dışarıda bağımlı bir Türkiye arzulayan güçleri rahatsız etmiştir.

Kemalizmi tasfiye etmeye çalışan söylemler, çoğu zaman onun yerine ne konulacağına dair tutarlı bir öneri sunmaz. Çünkü hedef, bir düşünce sistemini aşmak değil; ortak hafızayı dağıtmaktır.

Sonsöz : Kemalizmi Anlamak, Türkiye’yi Anlamaktır

Kemalizm, değişmez bir dogma değil; bir kurucu çerçevedir. Eleştirilebilir, tartışılabilir, yeniden yorumlanabilir. Ancak yok sayıldığında ortaya çıkacak boşluk, özgürlük değil; kaostur. Atatürk’ü anlamak, onu putlaştırmak değil; onun hangi tarihsel şartlarda, hangi sorunlara hangi akılla cevap verdiğini kavramaktır.

Kemalizm, Türk milletine yalnızca bir devlet değil; aklı önceleyen bir yön duygusu kazandırmıştır. Bugün hâlâ tartışılıyor olması, onun geçerliliğini değil; etkisinin derinliğini göstermektedir.

Necat KACAN

Eğitimci Araştırmacı Yazar